Kto zna numer do Pana Boga?
Rozmawiała Aleksandra Klich
2010-01-25, ostatnia aktualizacja 2010-01-25 10:33

Filozofia zaczyna się tam, gdzie kończy się schlebianie światu i ludziom za pomocą cytatów z "klasyków". Przeciwnie filozof wie, że ludzkiego losu, nicości i zła nie da 
Aleksandra Klich: Żyjemy na najlepszym ze światów - głosił filozof. Jak to więc możliwe, że zdarzyła się taka tragedia jak ta na Haiti? Czy filozofia może to wyjaśnić? Ukoić cierpienie?

Prof. Jan Hartman: Filozofowie od zawsze zadają sobie pytanie, skąd jest zło, i mają na nie, niestety, banalne odpowiedzi, które przychodzą na myśl również niefilozofom. Mówią na przykład, jak Leibniz, że w planie bożym zło jest niezbędne, by mogło kwitnąć tym większe dobro. Albo że zło, którego źródłem jest grzeszność człowieka, jest ceną za wolność. Zdaniem wielu dawnych filozofów to nasze wolne uczynki sprawiają, że cały świat ulega korupcji, bez winy ze strony doskonałego Boga. Można też twierdzić, jak św. Augustyn albo św. Tomasz, że zło jest tylko "brakiem dobra" logicznie wynikającym z niedoskonałości świata, który niedoskonały być przecież musi, skoro doskonały jest jedynie Bóg.

Mówi pan to nieco ironicznie.

- Te wszystkie koncepcje łączy przekonanie, że zło jest względne lub pozorne - inaczej trzeba by bowiem obarczyć nim Stwórcę. W imię niepodważalnej bożej dobroci negowano autentyczność zła. Miało to nas niby pocieszać, a tak naprawdę takie triki mają się nijak do przeszywającej grozy zła: zbrodni, cierpienia, hańby.
Czyli: skoro żyję na ziemi, to jestem skazana na zło. Hm, brzmi mało optymistycznie...

- Już Wolter w "Kandydzie" wyśmiał "teodyceę" Leibniza dowodzącą, iż świat, taki jaki jest, jest najlepszym z możliwych. Na szczęście filozofowie na ogół wiedzą, że wiele z metafizycznych teorii to słowne i pojęciowe gierki, niegodne człowieka szukającego prawdziwej mądrości, a nie byle jakiego pocieszenia. Mądry filozof nigdy nie zapomina, że choć wiele możemy prawić o złu, to w obliczu strasznych i bolesnych doświadczeń całe to gadanie warte jest mniej niż milczenie. Filozof przyjmuje niewłaściwą postawę, jeśli z góry stara się nadać sens niezawinionemu cierpieniu albo śmierci. W filozofii nie chodzi o wmawianie światu i ludziom, że jest bez reszty racjonalny i dobry. To kicz, a nie filozofia. Aby wszystkiemu wokół nadawać sens i w ten sposób dogadzać ludziom i koić ich niepokoje, nie trzeba być filozofem.

Grecy nas tego nauczyli, obiecując, że znajdą sens w świecie, uporządkują nasz świat?

- Nie wszyscy. Tacy sofiści byli ironistami, prowokowali. Nawet Sokrates nie był taki. Wzorzec mędrca, również filozofa, który mówi wszystkim to, co chcą usłyszeć, czyli utwierdza ludzi w przekonaniu, że ich nędzny los kryje w sobie absolutny sens i wartość, a do tego przemawia łagodnie, roztropnie i pięknie, utrwalił się dopiero w XIX wieku. Przykładem takiej "sensodajnej", a za to banalnej mądrości był Gadamer. Jego hermeneutyka to dla mnie piękna demonstracja źle pojętego zadania filozofii. Filozofia zaczyna się tam, gdzie kończy się "mądrościowość" schlebiająca światu i ludziom za pomocą cytatów z klasyków. Przeciwnie - filozof wie, że ludzkiego losu, nicości i zła nie da się zagadać ani zagłaskać.

To co z nim zrobić?

- Za punkt wyjścia rozmowy o złu trzeba przyjąć, że intelekt jest wobec zła prawie bezsilny. O złu nie godzi się wymądrzać. W duchu powściągliwości warto jednak pytać, czy zło, które w tak dojmujący sposób wydarza się w naszym życiu, jest nagą przemocą, fatum, czy też człowiek może mu osobiście bądź zbiorowo stawić opór. Żyjemy, unikając zła, ale w końcu zło się zjawia, nieuchronnie jak śmierć - ból, śmierć dziecka, wojna, trzęsienie ziemi... Zwala nas z nóg. Czy wystarczy utrzymać się na nogach, zachować siebie, nie poddać się zdziczeniu i rozpaczy? Łatwo tu przekroczyć granicę pychy. Stoicy proponowali taką postawę: mnie zło nie dotyczy, póki jestem wewnętrznie zrównoważony i racjonalny. Tylko ode mnie zależy, czy dam sobie odebrać jedyne prawdziwe dobro - samego siebie, własny rozum. Gdybym miał stracić panowanie nad sobą, czyli rozum, to lepiej by już było odebrać sobie życie.

Przekonanie, że doskonała racjonalność jest możliwa, to iluzja.

- Tak, naiwnością jest wierzyć, że zło się da niejako "oddalić" wyrokiem trybunału rozumu. Jądrem prawdy w doktrynie stoickiej jest postulat zachowania powagi i spokoju w obliczu zła. Lecz pycha wobec zła jest głupotą. Obrona wewnętrznej równowagi w obliczu zła jest odruchem naszych wewnętrznych sił moralnych. Ale ten spokój jest ważny przez to, że jest nam niezbędny, by w obliczu zła mimo wszystko działać.

Czy to oznacza zwycięstwo nad złem?

- To nie jest postawa, w której chcę zwyciężyć. Chcę zachować siebie, przetrwać jako rozumny podmiot po to, by następnie wyjść poza siebie, czyniąc widoczny gest niezgody na zło.

To wszystko, na co nas stać wobec zła?

- Dobrego człowieka stać na przeciwstawienie się złu, nawet w najgorszych okolicznościach, przez to, że podejmuje jakieś ryzyko lub przynajmniej odpowie na zło odruchem dobroci. Gest odwagi lub gest dobroci jest minimum, które prawie zawsze jest możliwe. Dopiero połączenie wewnętrznego oporu, woli zachowania wewnętrznej integralności i godności, z symbolicznym przynajmniej działaniem oznacza prawdziwie ludzką, chwalebną postawę człowieka wobec zła. Czytam właśnie niezwykłą książkę Wasilija Grossmana "Życie i los". Mówi on, że chociaż ludzie są całkowicie bezbronni wobec rozpasania zła, to mnóstwo małych przejawów dobra, życzliwości, odruchów pomocy, mikroskopijnych, ledwo zauważalnych gestów tworzy spokojną rzekę dobra, która przepłynie przez to zło.

A jak przeciwstawić się złu, które stało się na Haiti?

- Polski nauczyciel wpłaci 50 zł, młody Haitańczyk odgarnie parę cegieł, prezydent USA uruchomi środki federalne... Miliony kropel dobroci utworzą rzęsisty deszcz, który zagasi to piekło. A czas uleczy rany... Wierzę, że litość i trwoga, które podnoszą nas z nóg i każą nam - na co dzień tchórzliwym leniom i egoistom - działać i pomagać, czynią z ludzkości gatunek zasługujący na istnienie. Dzięki ludziom dobrym jesteśmy czymś więcej niż rakiem toczącym skórę ziemi, niż katastrofą świata zwierzęcego.

A co powoduje, że wybieramy postawę przeciwstawienia się złu albo rezygnujemy z tego gestu? Wpłacimy te 50 zł albo nie?

- Są ludzie dobrzy i ludzie źli. Szlachetni i pospolici. Litościwi i oziębli. Rzadko myślimy o życiu w kategoriach moralnych, a nie tylko w kategoriach przyjemności i sukcesu. To bywa trudne i bolesne. Silna jest pokusa, by uważać się za niewinnego i niezrozumianego. By powiedzieć innym: "Jakie masz prawo mnie oceniać? Przecież mnie nie znasz! Przecież sam jesteś winny!". To jest droga nikczemna. Człowiek dobry ma nieczyste sumienie - nękają go moralne rozterki. Moralność istnieje tak długo, jak długo trawi nas poczucie winy i poczucie odpowiedzialności. Nie tylko za własne czyny, ale za wszelkie zło, które się wydarza. 
Z przykrością przyznam, że większość systemów etyki proponuje ucieczkę od winy i odpowiedzialności, sprowadzając moralność do kwestii posłuszeństwa: Bogu, sumieniu, normom, prawidłowościom psychologicznym, względom praktycznym. To żenujące. Łudząc się, że gdy będę postępował zgodnie z jakimś kodeksem norm i praw, to uniknę wszelkiej winy, dowodzę, że w ogóle nie dorosłem do życia moralnego. Kant chciał sprowadzić moralność do dobrowolnego posłuszeństwa obowiązkom moralnym, rzekomo tak samo oczywistym i dającym się precyzyjnie ustalić jak prawa fizyki. To psychopatia, zatrzymanie w rozwoju emocjonalnym, a nie żadna etyka.

Chrześcijaństwo przez dwa tysiące lat uczyło, że postępowanie zgodne z normami oczyści nas ze zła.

- Nie do końca. Chrześcijaństwo uczy nas też, że każdy jest grzesznikiem bez względu na to, jak bardzo by się starał. I ma o tym pamiętać. Przyznam jednak, że w systemach etycznych chrześcijaństwa razi nadmiar wezwań do posłuszeństwa: słuchaj prawa naturalnego, słuchaj Boga, słuchaj swego sumienia! Za łatwe to. Różne rzeczy wydają się różnym ludziom naturalne, różną jakość miewa sumienie, a do Pana Boga nikt nie zna numeru. Tak naprawdę etyka nie dostarcza gotowych odpowiedzi, jak mamy postępować, bo musiałaby zastąpić całe życie moralne. I tak samo jak etyka nie zastąpi nikogo w podejmowaniu decyzji moralnych, tak również spontaniczność naszych odruchów moralnych nie gwarantuje doskonałości działania. Dobrzy ludzie też czynią zło. W życiu moralnym, a także w poznaniu świata jesteśmy jak dzieci we mgle. Człowiek już taki jest. Nie jest Bogiem. Więcej w nas borykania się z niewiedzą niż wiedzy.

Wiem, że nic nie wiem?

- Tak, u Sokratesa odnosi się to właśnie do spraw etycznych. Wiem, że nie wiem na pewno, jak postępować.
Jaki jest zysk z tego, że mam świadomość swojej ograniczoności w wyborach moralnych?

- Jeśli uświadamiam sobie, że nie ma takiego mądrego, kto wiedziałby jak żyć i postępować, to mam wybór: albo sam siebie zwalniam z wysiłków i przyjmuję postawę cyniczną, albo próbuję w swoim wąskim horyzoncie, wyznaczonym przez moje osobiste doświadczenie, być najlepszym, jak to możliwe. Ta dobra wola rozświetla ów mglisty krąg wokół mnie. Jest ona skarbem, iskrą bożą, którą każdy w sobie nosi. Jeśli pozwalamy jej w nas świecić i nie zagasnąć, to znaczy, że w sumie robimy dobre rzeczy, nawet jeśli błądzimy. Podkreślał to między innymi Kant. Tu akurat miał rację.

Człowiek, który działa z dobrej woli, zwykle nie szuka wsparcia w kodeksach, nie szuka najłatwiejszych dróg. Dobrzy ludzie są silni właśnie swoją dobrą wolą. Są świadomi własnej niedoskonałości moralnej i nie mają złudzeń, że staną się doskonali i niewinni, gdy będą wiernie słuchać się nakazów i zakazów. Dobroć człowieka to dobroć jego woli, wsparta łagodnością usposobienia, wzmocniona zaletami charakteru, choć niekoniecznie. Wszak "błogosławieni ubodzy duchem"!

Ale chętnie wierzymy, że w końcu problemy moralne dadzą się jakoś rozwiązać, a my wyjdziemy z nich z nich jako zwycięzcy?

- Zadufanie w sobie to cena, jaką płacimy za dobrodziejstwo kultury liberalno-demokratycznej. Jeszcze trzysta lat temu człowiek miał poczucie, że jest gorszy, niż powinien być, i dążył do zmiany siebie w kogoś lepszego. W czasach demokratycznych człowiek wychowuje się w przekonaniu, że ludzie nie są lepsi i gorsi, że z góry ma zagwarantowaną tę samą równą wartość co wszyscy inni. Ten egalitaryzm niepostrzeżenie przechodzi w nihilizm, poczucie, że żadne winy i zasługi tak naprawdę ani nikogo nie wywyższają, ani nie degradują. Taka postawa deprecjonuje ludzi doskonalszych od nas samych i uniemożliwia nam pracę nad sobą mającą na celu nie "wzbogacenie się" takimi czy innymi dobrami duchowymi, ale przemianę wewnętrzną w kogoś lepszego niż dotychczas. Egalitaryzm działa demoralizująco. A jednak liberalna demokracja oznacza wielki moralny postęp ludzkości. Po tysiącach lat pojęliśmy, że złem są przemoc, autorytaryzm, zniewolenie, dyskryminacja, a wolność jednostki oraz ugruntowane prawo do własnych przekonań i życia po swojemu - dobrem. Nawet fanatycy, jeśli poznali życie w wolnym kraju, nie chcieliby zmienić ojczyzny na fanatyczną. A cud wolności odkryli przed nami właśnie filozofowie. Johna Stewarta Milla powinniśmy czcić tak samo jak Jezusa i Buddę.

Dlaczego zajął się pan filozofią?

- Od szóstego roku życia, trochę neurotycznie, oddawałem się rozważaniom i ćwiczeniom intelektualnym. Głosiłem, że będę filozofem i profesorem. W wieku 10 lat zacząłem pisać. Podstawowe idee mojej pracy habilitacyjnej urodziły się, gdy miałem 11 lat. Żyję dla filozofii i dlatego nie mam do niej stosunku nabożnego. Bo to było tak, jakbym zachwycał się samym sobą.

Pewnie pan dużo czytał. Co pan znalazł w klasycznych dziełach filozofii?

- Dla mnie szczytem mądrości są pisma Hegla. Porażają geniuszem niektóre fragmenty Arystotelesa, św. Tomasza z Akwinu. Są to rzeczy trudne w lekturze. W umownie dość określonym kanonie klasyki filozofii są też jednak dzieła łatwiejsze, niemal publicystyczne. Podziwiam nietrudne teksty oświecenia, na przykład eseje Hume'a. Podobnie też manifesty liberalne, jak "Poddaństwo kobiet" Milla. Każdemu polecam "Obronę Sokratesa" Platona - świadectwo odwagi, jakiej wymaga filozofia. Zachęcam też do dialogów św. Augustyna, w których wiara mocuje się z rozumem. Młodzi powinni czytać Berkeleya - swój główny traktat, niezwykle inteligentny i ważny, napisał jako dwudziestolatek. Czytanie fundamentalnych dzieł kultury jest czymś niezwykłym. To przepustka do wykształcenia, awans do kultury umysłowej, zdrowy snobizm. Albo wiem, jaką mądrość udało się ludzkości osiągnąć, albo nie wiem.

Czy można liczyć na to, że książka filozoficzna wytrąci nas z intelektualnego rozleniwienia?

- Nagroda za studiowanie filozofii jest wspaniała i prawie natychmiastowa. Każda przeczytana książka filozoficzna zmienia człowieka, sprawia, że jest trochę mądrzejszy. Z roku na rok przybywa mu inteligencji i szacunku i innych. Nie ma lepszego interesu niż kształcenie. A kształcenie na książkach filozoficznych to najbardziej naturalna droga edukacji. Bo książki filozoficzne to zapis wysiłków, jakie ludzkość poczyniła, żeby zdobyć się na mądrość.

A znajdziemy w książkach filozoficznych ład?

- Jeśli ktoś szuka ładu, niech idzie do świątyni.

Filozofia nie porządkuje świata?

- Nie. Porządkuje tylko w głowie. Namysł filozoficzny sprawia, że lepiej wysławiamy zawartość umysłu, czyli pojęcia i ich związki. Filozofia jest żyjącą inteligencją, żywym myśleniem, któremu przyświecać powinna dobra wola i intelektualna uczciwość. To właśnie jest mądrość, której szukamy.
* Jan Hartman (ur. w 1967 r.) - filozof, kieruje Zakładem Filozofii i Bioetyki w Collegium Medicum na Uniwersytecie Jagiellońskim. Zajmuje się m.in. etyką, bioetyką, filozofią polityki i metafilozofią. Twórca teorii neutrum. Członek Zespołu do spraw Etyki w Nauce przy Ministrze Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Liberał i demokrata.
Źródło: Gazeta Wyborcza